Goi erdi aroa
Antso III.a Nagusiak (1000-1035 bitartean errege) kontrolpean zeuzkan Burgos, Errioxa, Nafarroa, Gipuzkoa eta Bizkaia, Arabako lurraldea ere barne. 1157an, Gartzia V.a Nafarroakoak, Berrezarle deituak, Nafarroaren independentzia ezarri zuen atzera, Aragoiko erresumarekin bat eginda 58 urte igaro eta gero. Hamar urte geroago, Iruñeko errege Antso VI.a Jakitunak izenpetutako agiri batean, euskarari lingua navarrorum (nafarren hizkuntza) esaten diote. Baskonia kristau eta elebakarrean, hizkuntza nagusia euskara zen, eskribau eta eliteek latina eta, geroago, erromantzea erabiliko bazuten ere. XI. mendean, Donemiliaga Kukulako monje batek euskarazko oharrak egin zituen Glosa ospetsuetan.
![](../argazkiak/jpg/013.jpg)
70. Antso III.a
Nagusia. 71. Santiagorako erromesa. 72."…eta hizketan
entzungo bazenie,
txakur zaunkariak
etorriko litzaizkizuke
gogora, hizkuntza
barbaroa baitute".
1160an, Aymeric
Picaud monje
frantsesak,
Santiagora erromes
zihoala, ezaugarri
itsusiz horniturik
deskribatu zituen
euskaldunak; eta
hogei bat euskal
hitzez osatu zerrenda
baliotsua ere egin zuen. 73. Arkeologiak, antropologiak eta toponimiak agerian laga dute Pirinioetako herrien eta gaur egun, hainbat mendetako zatiketa politikoen
ondotik, mendebaldeko Pirinioen muturrean bizi diren egungo euskaldunen arteko ahaidetasuna.
Goi Aragoiko eta Kataluniako Pirinio aldeko eskualdeetako biztanleriaren tipologiak, gizarte antolaketa tradizionalak, sinesmenek eta herri
ospakizunek antzekotasunak gorde dituzte gaur arte, ez baitira erabat desagertu. Toponimia bera ere oso argigarria da: Xabierre, Arro, Esterri,
Gerri, Isabarre, Sorre, Escalarre, Aran harana, Isobol Cerdanyan, Pla de la Muga eta Muga ibaia Empordanen. 74. Arranoa.
Antso
Azkarraren
dokumentu
batean. 75. Antso
Azkarra
(1194-1234)
erreferentzia
bat izan zen
bere
erregealdian
zehar, batez
ere bere
kanpaina
militarrengatik
eta aliantza
politikaren
bidez beste
erresuma
batzuekin
izan zituen
harremanengatik.
Iruñeko Bibliarako
enkargua eman
zion Ferrando
Petri de Funesi;
honek 1200
inguruan egin
zuen, eta unibertso
ezaguna deskribatzen
duten 976
ilustrazio jarri
zizkion,
Nafarroako
erresumako
bertako
eszenekin
batera. 76. Euskal Herri kristau eta elebakarrean, orduko
berezko hizkuntza, eta nagusia, euskara zen;
erromantzea ere bazen -lurraldearen zati txiki
batean-, eta baita latina ere gutxiengo letratuaren
kasuan. Elizaren hizkuntza unibertsalak
erromantzeak ekarriko zituen ondoren,
administrazioaren eta literaturaren hizkuntzatzat.
Euskarak XVI. mendea arte itxaron beharko zuen,
ordura arteko ohar eta toponimiko urriez gain
hizkuntza idatzi gisako ibilbideari hasiera emateko. 77. Eskribauek
erromantzea erabiltzen
zuten idazteko,
egunerokoetan
erabiltzen zuten
hizkuntza euskara
bazen ere. Ezagutzen
ditugun euskaraz
idatzitako lehen
esaldiak XI.
mendekoak dira:
Donemiliaga Kululako
monasterioan (egungo
Errioxa) aurkitutako
glosak dira; eta bertan
agertu ziren, halaber,
gaztelaniaz idatzitako
lehenbiziko testuak.
Donemiliagako Glosak
ohar txikiak dira; horien
arteko 31. eta 42.ak
jzioqui dugu guec
...ajutu ez dugu dioskute. 78. XII. eta XIII.
mendeetan zehar,
nafar esatea
euskaldun (euskara
hiztun) esatea zen,
belar beteei buruzko
konkordia batean
ikusten den bezala;
izan ere, artzain
buruei lingua
navarrorum erabiliz
deitzen zieten
(1167).
"Nafar" gentilizioak
bere hizkuntz
konnotazioak ere
bazituen hiribilduei
forua emateko
testuetan. Mende
batzuk geroago,
Foru Orokorrean,
"nafar" eta
"euskaldun"
terminoak baliokide
ageri ziren berriro. 79. Nafarroako Erresumako armarri liburua. 80. Berengaria eta Rikardoren
errepresentazioa. 81. 1240az
geroztik,
eta mende
eta erdi
batean zehar,
Nafarroan eta
Gipuzkoan
okzitaniera ere
erabili zuten,
lege agirietan
eta ofizialetan.
Eta 1270etik aurrera baita Biarnon
eta, seguruenik, Akitanian ere,
duke ingelesen garaian.
Ingalaterrako errege Rikardo I.a
(Rikardo Lehoibihotza) ezkondu
zen Antso Azkarraren arreba
Berengariarekin. Rikardo I.a
Normandiako eta Akitaniako dukea
ere bazen; azken honetan sartuta
zeuden Lapurdi eta Zuberoa.
Armarrian, koroa ingelesaren armak. 82. Gaur egun arte iritsi zaizkigu aspaldiko
borrokaldi haiek (1231-1471) gaitzat dituzten kantu
epikoen hondar ugari: Beotibar, Akondia, Urrixola,
Aramaio, Arrasate, Mungia, Bereterretxen Kanthoria. 83. Erdi Aroko
euskarari buruzko
informazioa urria da
eta zatituta dago.
Gehien-gehiena
toponimiatik eta
antroponimiatik
datorkigu, hitz gutxi
batzuekin (Nafarroako
Foru Orokorreko lege
termino batzuk
esaterako) eta esaldi
labur bat edo
besterekin osaturik. 84. 1384an, Huescan udal ordenantza
batzuk egin zituzten, Aragoiko erromantzez
hitz egiteko beharra ezarriz praktikan: … galaraziz,
horrenbestez, arabiera (algaravia), hebreera
(abraych) eta euskara (basquenç) erabiltzea Oskako
merkatuan, 30 soleko isuna izango baita. 85. Zalduna justan, identifikatzen duten
koloreak daramatzala soinean. Zehazki,
Baztango haraneko armarriarenak ditu. 86. Erdi Aroko euskara, XI.-XV. mendeen
artean garatua, monasterioetako iturri
dokumentaletan oinarritzen da nagusiki.
1239an, Fernando III. Gaztelakoak, Santuak,
baimena eman zien Ojacastroko errioxarrei,
euskaraz hitz egin ahal izan zezaten.
1385ean, Biarnoko Zerga Erregistroan,
Uhaitz haraneko etxe asko gaskoizko izenarekin
eta euskarazkoarekin ageri dira.
1415ean, Iruñeko Errege Ogasuneko funtzionario
batek eta Donibane Garaziko beste
batek euskaraz idatzi zioten elkarri. 87. Bizkaiko jaun Diego Lope de Haroren
argizarizko zigilua. 88. Fernando Sausekoak Albako
dukea bidali zuen, armada
indartsu batean buru, Nafarroa
konkistatzera.
1512ko udan, Gaztelako
eta Aragoiko koroen
gudarosteek
abian jarri zuten
1530 arte osatuko
ez zen inbasioa.
Erresuma erasoz inguratu
zuten hainbat menderen
ondotik, amaitu egin zen
euskaraz egiten zuten penintsulako
lurraldearen
subiranotasuna.