Ez dok amairu
1956 eta 1968 artean, diktadura frankistaren presioa zertxobait arintzen joan zen Euskal Herrian. Industriak garapen handia izan zuen eta, horren itzalpean, kezka eta gogo politiko eta sozial nabarmeneko langile klase gazte bat zabaldu zen. Euskara eta euskal kultura elementu bateratzaileak izan ziren gazte belaunaldi harentzat eta, testuinguru hartan, betiereko zentsurari "ixkin" eginez artistak eta kantariak azaleratu ziren. Ikastolak sortu eta ugaritu ziren, batik bat Bizkaian eta Gipuzkoan. 1968an, berriz, Euskaltzaindiak euskara batua erabaki eta bultzatzeko batzarraldi garrantzitsua egin zuen Arantzazun. Euskal kulturak bizi izan duen aro oparo eta sortzailerenetariko batean gaude.
![](../argazkiak/jpg/033.jpg)
234. Arantzazuko
frantziskotar gazte talde batek
Jakin aldizkaria sortu zuten 1956an. Idazgaietan,
irakaskuntza, erlijioa, sozio-politika
eta esparru zabalak jorratzen zituen aldizkari
berriak. 1969tik 1977ra bitartean debekatuta
egon zen. Bi hilean behin plazaratzen da gaur egun,
pentsamendu eta kulturari buruzko aldizkari legez,
eta Jakin irakurgaiak saiakera bilduma ere argitaratzen du. 235. Erbesteko Eusko Jaurlaritzak
I. Euskal Mundu Biltzarra antolatu
zuen 1956an. Parisen izan zen, Euskal
Herria gogoetagai ikuspegi
askotatik: politika, gizartea,
ekonomia, kultura eta
diasporatik, nagusiki. Xabier
Landaburuk eta Jokin
Zaitegik euskal kulturaren
larriaz arduratuko
zen Batzorde
Iraunkor bat
sortzea
bultzatu
zuten. 236. Legezko baimenak eskuratu ezinik, ikastola
asko akademia gisa edo Eliza Katolikoaren babespean
aritu ziren hasieran. Legeztatzen lehena Bilboko
Azkue ikastola izan zen, 1966an. Alabaina, 1975erako 166 ikastola sortuak ziren Hegoaldeko
lau lurraldeetan, guztira 30.000 ikasle zituztela. Traba ekonomiko eta legal askori aurre
eginez, herri mugimendu indartsu bat sortu zen ikastolen alde, irakasle, guraso, ikasle eta eragile
askoren bultzadaz. 237. Joxe Miel Barandiaran (Ataun 1889-1991). Etnografo eta
antropologo ospetsua; bera da Euskal Herriko ikerketa arkeologiko
eta etnografikoen aitzindaria eta "aita".
Barandiaranek ere ihes egin behar izan
zuen jaikialdi faxistaren ondorioz. Hala,
1942az geroztik Saran (Lapurdi) bizi
izan zen eta han eratu zuen bere
kultur plaza, 1953an Ataunera
itzuli zen arte. Ordurako ospe
handia zuen Euskal Herritik kanpo
ere. Besteak beste, berak abian
jarriak dira Ikuska Euskal
Ikerketa Institutua (1946),
Eusko Folklore Urtekaria
(Gasteiz, 1921) eta Eusko-
Jakintza aldizkaria (Baiona,
1947). 1991n hil
zen, ikerketa, irakaskuntzan
eta
argitalpenetan
uzta zientifiko oparoa utziz. 238. Urte haietan, euskal kulturan erreferente izan diren
argitaletxeak agertu ziren orobat: Auñamendi (1958) Estornestarrena
eta Auspoa (1961), Antonio Zavalarena. Geroxeago,
hirurogeiko urteen amaieran, etorri ziren Gordailu,
Lur, Irakur Sail, Etor, Jakin, Iker, Gero, Kardaberaz
eta Kriselu. 239. Itxaropena ibilbide luzea egina da euskarazko
liburugintzan. 1932an sortu zen, Zarautzen,
eta gerra garaitik bizirik irtetea
lortu zuen. 1952an hasi zen Kulixka
Sorta izentsua argitaratzen. Itxaropenaren
lantegietatik atereak
dira, besteak beste, munduko
literaturako euskarako itzulpen
asko eta Auñamendi
entziklopedia. 240. Jorge Oteiza
eskultorea eta
bere pentsaera artistiko
eta filosofikoa
erreferente izan da -eta
da, gaur egun ere- euskal
kulturaren munduarentzat. Gaur
artista taldearen (1966) eta Debako Arte
Eskolaren (1970) sortzaile eta bultzatzailea
izan zen, euskal artea diziplina guztiak uztartuz
sustatu nahiz. Berak eman zion izena
Ez Dok Amairu taldeari, euskal kulturak "hamahiruaren"
zorigaiztokoa gainditua zuela adierazi
nahiz. 241. 1960ko hamarkadan
sormen eklosio bat bizi
izan zuen arteak, Euskal
Eskolako taldeen eskutik.
Euskal Eskolako talde garrantzitsuenetako
bat Gaur
izan zen; 1966an eratua,
tarteko izan zituen Eduardo
Chillida, Nestor Basterretxea,
Remigio Mendiburu
eta Jorge Oteiza eskultoreak,
eta Jose Luis Zumeta
eta Jose Antonio Sistiaga
margolariak, besteak beste.
Bizitza politikoarekin eta
kulturalarekin lotura handiak
izan zituen. Horra Chillidaren
adibidea: Euskal
Unibertsitatearen, Euskal
Kostalde Ez Nuklearraren,
Amnistiaren aldeko Batzordeen
edo Kutxaren logotipoak sortu zituen. 242. Ez Dok Amairu taldea (1965-1973). Euskal
kantuak eta aldarri politiko-sozialak bat egin zuten
areto, plaza, zelai eta jaialdietan. Euskal
kantutegiko aire-doinuak eta olerkarien (Lizardi...)
hitzak berreskuratuz nahiz kantu zeharo berriak
sortuz, JoxAnton Artze, Jexux Artze, Jose Angel
Irigarai, Lourdes Iriondo, Mikel Laboa, Julen
Lekuona, Benito Lertxundi eta Xabier Lete gogotik
aritu ziren euskal gizarte berriaren askatasun
grina abestuz. Nestor Basterretxearen kartela. 243. 1956an Olentzeroren etorrera ospatu zen Iruñean,
Juventud de San Antonio elkarteak antolatuta.
Artean frankismoaren garaian hiri batean lehenbizikoz
ikusi ahal izan zen Olentzero orduan. 244. 1965ean
Durangoko Euskal Liburu eta
Diskoen Azoka antolatu zen
lehenbiziko aldiz, elizako
arkupean. Gerediaga Elkarteak 25
argitaletxe bildu zituen orduan,
Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta
Nafarroako diputazioek babestuta.
Gaur euskal kulturaren erakusleiho
eta topalekurik ezagunena da: 159
argitaletxe edo diskoetxetik gora eta
250.000 bisitari izaten ditu. 245. Lourdes Iriondo kantaria
(Donostia,
1937-2005). 246. Xabier Lete poeta eta kantaria
(Oiartzun, 1944-2011) Zeruko Argia-n oso gazte
hasi zen idazten. Ez Dok Amairu taldearekin euskal
kantagintza berritzen eta euskarazko olerkiak
ezagutzera ematen lagundu zuen. Lehenbiziko
poema liburutik (Egunetik egunera orduen gurpillean,
1968) azkeneraino (Egunsentiaren esku izoztuak,
2008) bizitzari buruzko kezkak jorratu
zituen: maitasuna, heriotza, politika, aberria...