Historioa
Aro Berria sartu zen unean, euskararen lurraldea Erromatar Inperioaren eraginpeko eremuan dago. Euskara, indoeuroparrak iritsi aurretik Europako lehen biztanleen hizkuntza izan omen zena, latinaren ondoren irautea lortu zuen erromatarren aurretiko hizkuntza bakarra izan zen Erromak inbaditutako lurraldeetan. V. mendetik aurrera, eta erromatarren nagusitasunaren gainbeheraren ondoren, baskoiak etengabeko borrokan arituko dira, Ebro harana kontrolatu nahi zuten herri bisigodoekin lehenik, eta Akitanian finkatutako frankoekin gero. Erromaren garaia igaro ostean, euskara indartu egin zen eta, mende batzuk geroago, 1000. urtean, bere lurralde hedapen handiena lortu zuen.
![](../argazkiak/jpg/011.jpg)
49. Aditu batzuen iritziz, euskara arkaikoa antzinako akitaniera da,
eta beste batzuen iritziz antzinako Europako hizkuntza ere bada.
Europako toponimoen sorburua ikertzean, euskara Europako
historiaurreko biztanleen hizkuntzarekin, hots, indoeuroparrak iritsi
aurretikoen hizkuntzarekin lotzen dute. Tesi hauen arabera, Europako
zati batean hitz egiten zen hizkuntza komun bat edo enbor
komuneko hizkuntza familia bat zegoen, euskararekin ahaidetua
bera. Hala, protoeuskara izango zen lehen europar biztanleen
hizkuntza. Julio Zesarrek kontatutako Galietako gerraren garaian
(K.a. 58-51), hizkuntzaren mugak Garona ibaian egongo ziren
iparrean, Bordeletik iparrera alegia, Okzitaniako Tolosan
ekialdean, eta erdialdeko Ebron hegoaldean. 50. Legionario eta tronpetari erromatarrak, I. mendea. 51. Aro berriko lehen mendeetan
zehar, kultura erromatarrarekiko
harremanen garaiko aldare eta hilarrietan
agertzen da euskara. Lergako (Nafarroa) hilarria, I. mendekoa.
Antroponimo indigenak daramatza idatzita. 52. Iruñeko harresiak. 53. Ponpeio K.a. 75.
urtean etorri zen. Iruñeko
hiria (Pompelon) fundatu zuen negu hartan. 54. Iruña-Veleiako erromatar aztarnategian
(Araba), 2005 eta 2006an 400 grafito
aurkitu zituzten, eta K.o. II.-
V. mendeen arteko data atxiki
zieten. Horietako 50etan baziren euskarazko
hitz eta esaldiak (ata, ama, neba; zuri, urdin,
gorri; lura, sua; egin, ian, lo). Batzuek diotenez,
horiek egiazkoak direla baieztatuko
balitz, garai horretan euskaraz alfabetatzeko
saioak egin zirela ondorioztatuko litzateke. 55. 400. urtean,
euskal-erromatar
gudaroste batek bandaloak garaitu
zituen. 409koan, sueboak, bandaloak
eta alanoak Iberiar penintsulan sartu
ziren, Pirinioetatik zehar. Erromak
galdu egin zuen Akitaniako probintzia,
eta bisigodoek porrot egingo zuten,
sistematikoki, euskal lurraldeak
mendean hartzeko ahaleginetan. 56. Euskara izan zen Erromak inbaditutako lurraldeetan
latinaren aurrean irautea lortu zuen erromatarren
aurretiko hizkuntza bakarra. Erdi Aroko latinaren, klasikoaren
eta eklesiastikoaren eragin handia hor bada ere, eta hizkuntza
erromanikoena iritsi arren gero, euskarak bere fisionomiari eutsi dio bi
milurteko igaro eta gero. 57. Gerlari bisigodoa. 58. VI. mendeko gerlari baskoien ostilamendua:
gerrikoaren belarria (Buzaga,
Nafarroa) eta frantziska -borrokako
aizkora- (Aldaieta, Araba). 59. 449ko urtean, Rekaredo
sueboak eraso egin zien
euskaldunei, Ebro haranaren
gainean erabateko kontrola
ziurtatzeko. Ez zuen, baina,
lortzerik izan. 507ko urtean
frankoek, mendebaldeko tribu
germaniarrek alegia, Akitaniatik
atera zituzten bisigodoak. Euskal
lurraldeak bi erresumaren artean
geratu ziren: iparrean frankoak
zeuden, Garona ibaia zela
muga, eta hegoaldean
bisigodoak, Ebro ibaiarekin
kasu honetan. 581eko
urtean, horiek biek eraso
egin zioten Baskoniari,
arrakastarik gabe.
Frankoen bigarren erasoa
587an izan zen, eta
euskaldunak garaitu
egin zitzaizkien
Akitaniako ordokietan. 60. Geroago, frankoek markak sortu zituzten, hau da, beste herri batzuk
sartzea eragozteko hesi lana egiten zuten lurraldeak. Baskoniako dukerria
frankoen marka bat zen hasieran, VII. mendean antolatua
zehazki, Akitaniako muga baskoien
aurrean babestearren. 61. Musulmanek 711n Iberiar
penintsula inbaditu, eta
bertako erresuma bisigodoa
konkistatu zuten.
64. Baskoiek
behin baino
gehiagotan
egin zieten
aurre frankoei.
Borroka
ezagunena 778koa
da. Orduan
Karlomagno
hartu zuten
mendean,
honen
gudarostearen
atzealdea
suntsiturik, eta
Errolan eta
erresumako
hamabi pareak
hil zituzten. 62. Baliteke euskararen hizkuntza
aldetiko egitura lagungarri gertatu
izana iraun ahal izan zezan, inguruko
hizkuntzekiko zeharo bestelakoa
baita; hala, eragotzi egingo zuen
hizkuntza erromanikoek edo
zeltiberiarrek xurga zezaten. 63. Karlomagno
enperadorea. 64. Baskoiek
behin baino
gehiagotan
egin zieten
aurre frankoei.
Borroka
ezagunena 778koa
da. Orduan
Karlomagno
hartu zuten
mendean,
honen
gudarostearen
atzealdea
suntsiturik, eta
Errolan eta
erresumako
hamabi pareak
hil zituzten. 65. 824ko urtearen inguruan,
Eneko Aritzarekin Iruñeko erresuma finkatu
egin zen Pirinioen alde banatan eta
Bizkaiko Golkoan zehar. Erresuma hau,
geroago, Nafarroako erresuma bihurtuko zen. 66. Gelari frankoa. 67. Monasterio- eta errege-scriptorietatik, horietan garatzen zuten
mundu kristau-latindarreko jakinduria, rusticum vocabulum (1045),
lingua vulgaris jotzen zuten euskara. Alabaina, biztanleria gehiena
giro euskaldun elebakarrean bizi zen. Horrelaxe kontatu zuen
kronikagile musulman Al-Himyarik, ezen 924ko urtean mendi
garai eta haran sakoneko paisaia marraztu zuen, jende pobreak eta
gaizki elikatuak bizi zirela bertan; eta hauek euskaraz (bashkunis) hitz
egiten zutenez, ezin zen esaten zutela ulertu. 68. Banu Qasi euskal-muladiar dinastiak Ebroren goiharana
kontrolatu zuen IX. mendean: Gartzia semeno
(Garcesen Semea), edo Gartzia Ximenez. Gartzia I.a
Ximenez, Gaskoiniako
dukea, 816 eta 818
bitartean. 69. Erresumak
musulmanekin
eta frankoekin
zituen mugak
905 inguruan
finkatu ziren. Eta 1000ko urtearen
bueltan iritsiko zuen Nafarroako erresumak
hedadurarik handiena; bertako
biztanle gehienek euskaraz egiten zuten. Antso III.a
Nagusiaren erresuma (1000-1035) Pirinioetako hegoalde
osoaren gainean zabaltzen zen, Burgostik eta
egungo Kantabriatik Aragoiraino.